देव्यपराधक्षमापनस्तोत्रम्
देव्यपराधक्षमापनस्तोत्रम्
माँ से एक बच्चे की विनती: न मैं मंत्र जानता हूँ, न पूजा की विधि; पुत्र कुपुत्र हो सकता है, माता कुमाता कभी नहीं होती।
यही क्यों
करुण दुःख है। यह स्तोत्र खुलकर उस सबका दुःख करता है जो नहीं हो सका, और श्लोक के बाद श्लोक एक ही पंक्ति उसे उत्तर देती है: कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति, कुपुत्र कभी हो सकता है, कुमाता कभी नहीं होती।
परंपरा इसे शंकराचार्य का मानती है। संस्कृत वैसी है जैसी अर्जुन ने दी। यहाँ दिया अर्थ हमारा है।
वाचिक: एक पंक्ति, एक साँस। अक्षर साथ जलते हैं। उपांशु: होंठ हिलते हैं, कोई और नहीं सुनता। पाठ पर्दे पर रहता है, हिलता नहीं। मानस: कुछ कहा नहीं, कुछ दिखाया नहीं। साँस और जगह। अन्तर्यात्रा: पहला तिहाई बोलकर, दूसरा फुसफुसाकर, आख़िरी मन में।
किस तरह
परंपरा के तीन, और यह सीढ़ी नहीं, भीतर की ओर लौटना है।
कहीं भी रुक सकते हैं। पृष्ठ आपका श्लोक याद रखता है, केवल इसी उपकरण पर।
पूरा पाठ
न मन्त्रं नो यन्त्रं तदपि च न जाने स्तुतिमहो
न चाह्वानं ध्यानं तदपि च न जाने स्तुतिकथाः ।
न जाने मुद्रास्ते तदपि च न जाने विलपनं
परं जाने मातस्त्वदनुसरणं क्लेशहरणम् ॥
विधेरज्ञानेन द्रविणविरहेणालसतया
विधेयाशक्यत्वात्तव चरणयोर्या च्युतिरभूत् ।
तदेतत् क्षन्तव्यं जननि सकलोद्धारिणि शिवे
कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति ॥
पृथिव्यां पुत्रास्ते जननि बहवः सन्ति सरलाः
परं तेषां मध्ये विरलतरलोऽहं तव सुतः ।
मदीयोऽयं त्यागः समुचितमिदं नो तव शिवे
कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति ॥
जगन्मातर्मातस्तव चरणसेवा न रचिता
न वा दत्तं देवि द्रविणमपि भूयस्तव मया ।
तथापि त्वं स्नेहं मयि निरुपमं यत्प्रकुरुषे
कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति ॥
परित्यक्ता देवान्विविधविधिसेवाकुलतया
मया पञ्चाशीतेरधिकमपनीते तु वयसि ।
इदानीं चेन्मातस्तव यदि कृपा नापि भविता
निरालम्बो लम्बोदरजननि कं यामि शरणम् ॥
श्वपाको जल्पाको भवति मधुपाकोपमगिरा
निरातङ्को रङ्को विहरति चिरं कोटिकनकैः ।
तवापर्णे कर्णे विशति मनुवर्णे फलमिदं
जनः को जानीते जननि जपनीयं जपविधौ ॥
चिताभस्मालेपो गरलमशनं दिक्पटधरो
जटाधारी कण्ठे भुजगपतिहारी पशुपतिः ।
कपाली भूतेशो भजति जगदीशैकपदवीं
भवानी त्वत्पाणिग्रहणपरिपाटी फलमिदम् ॥
न मोक्षस्याकाङ्क्षा न च विभववाञ्छापि च न मे
न विज्ञानापेक्षा शशिमुखि सुखेच्छापि न पुनः ।
अतस्त्वां संयाचे जननि जननं यातु मम वै
मृडानी रुद्राणी शिव शिव भवानीति जपतः ॥
नाराधितासि विधिना विविधोपचारैः
किं रूक्षचिन्तनपरैर्न कृतं वचोभिः ।
श्यामे त्वमेव यदि किञ्चन मय्यनाथे
धत्से कृपामुचितमम्ब परं तवैव ॥
आपत्सु मग्नः स्मरणं त्वदीयं
करोमि दुर्गे करुणार्णवे शिवे ।
नैतच्छठत्वं मम भावयेथाः
क्षुधातृषार्ताः जननीं स्मरन्ति ॥
जगदम्ब विचित्रमत्र किं
परिपूर्णा करुणास्ति चेन्मयि ।
अपराधपरम्परावृतं
न हि माता समुपेक्षते सुतम् ॥
मत्समः पातकी नास्ति पापघ्नी त्वत्समा न हि ।
एवं ज्ञात्वा महादेवी यथा योग्यं तथा कुरु ॥
संस्कृत किसी की संपत्ति नहीं, और यहाँ वैसे ही दिया गया है जैसे गाया जाता है। इस पृष्ठ पर जो कहा गया है वह हमारा है।